I- GENEL OLARAK

Çocukları her türlü şiddete karşı korunmaları açısından önem taşıyan uluslararası insan hakları mevzuatı şunlardır(1):

1. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 1989.
2. Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Silahlı Çatışmalara Çocukların Katılmalarına İlişkin İhtiyari Protokol, 2000.
3. Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Çocuk Satışı, Çocuk Fahişeliği ve Çocuk Pornografisine İlişkin İhtiyari Protokol, 2000.
4. Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Başvuru Usulüne İlişkin İhtiyari Protokol, 2011.
5. Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme, 1965.
6. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, 1966.
7. Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokol, 1966.
8. Ölüm Cezasının Kaldırılmasını Amaçlayan, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmeye Ek İkinci İhtiyari Protokol, 1989.
9. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, 1966.
10. İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi, 1984.
11. İşkenceye ve Diğer Zalimane, İnsanlık dışı veya Küçültücü Muamele veya Cezaya Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’ne Ek İhtiyari Protokol, 2002.
12. Engellilerin Haklarına dair Sözleşme, 2006 (İmzaya açılma tarihi: 30 Mart 2007).
13. Engellilerin Haklarına dair Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’ne Ek İhtiyari Protokol, 2006 (İmzaya açılma tarihi 30 Mart 2007).
14. Zorla Kaybedilmeye Karşı Herkesin Korunmasına Dair Uluslararası Sözleşme, 2005 (İmzaya açılma tarihi: Aralık 2006).
15. Mültecilerin Statüsüne ilişkin 1951 Sözleşmesi; Mültecilerin Statüsüne ilişkin değişik 1967 Sözleşmesi.
16. İnsan Kaçakçılığının ve Başkalarının Fuhuş yoluyla İstismarının Önlenmesi Sözleşmesi, 1949
17. Sınır Aşan Örgütlü Suçlara karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesine Ek, İnsan Kaçakçılığı ve Özellikle Kadın ve Çocukların Kaçırılmasının Önlenmesi, Sonlandırılması ve Cezalandırılması Hakkında Protokol, 2000.
18. Uluslararası Savaş Suçları Roma Sözleşmesi, 1998.
19. Savaşta Sivillerin Korunması ile ilgili Cenevre sözleşmesi, 1949.
20. Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışmalardan Korunma İle İlgili 12 Ağustos 1949 Cenevre Sözleşmesine Ek Protokol – Protokol 1, 1977.
21. Uluslararası Silahlı Çatışmalardan Korunma İle İlgili 12 Ağustos 1949 Cenevre Sözleşmesine Ek Protokol, 1977.
22. Uluslararası Olmayan Silahlı Çatışmalardan Korunma İle İlgili 12 Ağustos 1949 Cenevre
Sözleşmesine Ek Protokol – Protokol 2, 1977.
23. Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi, 1980.
24. Çocukların Korunması ve Uluslararası Evlat Edinilmeleri Hususunda İşbirliğine Dair Sözleşme, 1993.
25. Zorla Çalıştırma Hakkında 29 Sayılı ILO Sözleşmesi, 1930.
26. 138 sayılı Asgari Çalışma Yaşı Sözleşmesi, 1973.
27. 182 Sayılı Kötü Şartlardaki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Acil Önlemler Sözleşmesi, 1999.
28. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, 1950.
29. Çocuk Ceza Adalet Sisteminin Uygulanması Hakkında Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kurallar (Beijing -Pekin- Kuralları), 1985.
30. Çocuk Suçluluğunun Önlenmesine İlişkin Birleşmiş Milletler Yönlendirici İlkeleri (Riyad İlkeleri), 1990.
31. Özgürlüğünden Yoksun Bırakılmış Çocukların Korunması Hakkında Birleşmiş Milletler Kuralları (Havana Kuralları), 1990.
32. Hapis Dışı Önlemlerle İlgili Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kuralları (Tokyo Kuralları)
33. Avrupa Sosyal Şartı, 1961.
34. Çocukların Velayetine ilişkin Kararların Tanınması ve Tenfizi ile Çocukların Velayetinin Yeniden Tesisine İlişkin Avrupa Sözleşmesi, 1980.
35. Suçtan ve Yetki İstismarından Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına Dair Temel Prensipler Bildirisi, 1985.
36. Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi, 1996.
37. İnsan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Koruma Sözleşmesine Ek Ayrımcılık Yasağına İlişkin 12 Numaralı Protokol, 2000.
38. İnsan Haklarını ve Temel Özgürlükleri Koruma Sözleşmesine Ek Ölüm Cezasının Her Koşulda Kaldırılmasına Dair 13 Numaralı Protokol, 2002. Yasağına İlişkin 12 Numaralı Protokol, 2000.

II- İNSAN HAKLARI EVRENSEL BEYANNAMESİ

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 10 Aralık 1948 tarih ve 217 A (III) sayılı kararıyla ilan edilmiştir. Çocuk haklarıyla ilgili olan maddeleri şu şekildedir:
Madde 1- Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.
Madde 2- Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi veya başka bir görüş, ulusal veya sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin bu Bildirge ile ilan olunan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir. Ayrıca ister bağımsız olsun ister vesayet altında veya özerk olmayan ya da başka bir egemenlik kısıtlamasına bağlı ülke yurttaşı olsun, bir kimse hakkında, uyruğunda bulunduğu devlet veya 203 İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ülkenin siyasal, hukuksal veya uluslararası statüsü bakımından hiçbir ayrım gözetilmeyecektir.
Madde 3- Yaşamak, özgürlük ve kişi güvenliği herkesin hakkıdır.
Madde 5- Hiç kimseye işkence yapılamaz, zalimce, insanlık dışı veya onur kırıcı davranışlarda bulunulamaz ve ceza verilemez.
Madde 7- Herkes yasa önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin yasanın korunmasından eşit olarak yararlanma hakkına sahiptir. Herkesin bu Bildirgeye aykırı her türlü ayrım gözetici işleme karşı ve böyle işlemler için yapılacak her türlü kışkırtmaya karşı eşit korunma hakkı vardır.
Madde 9- Hiç kimse keyfi olarak yakalanamaz, tutuklanamaz ve sürgün edilemez.
Madde 10- Herkesin, hak ve yükümlülükleri belirlenirken ve kendisine bir suç yüklenirken, tam bir şekilde davasının bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından hakça ve açık olarak görülmesini istemeye hakkı vardır.
Madde 11- (1) Kendisine bir suç yüklenen herkes, savunması için gerekli olan tüm güvencelerin tanındığı açık bir yargılama sonunda, yasaya göre suçlu olduğu tespit edilmedikçe suçsuz sayılır.
Madde 12- Kimsenin özel yaşamına, ailesine konutuna ya da haberleşmesine keyfi olarak karışılamaz, şeref ve adına saldırılamaz. Herkesin bu gibi karışma ve saldırılara karşı yasa tarafından korunmaya hakkı vardır.
Madde 13- (1) Herkesin bir devletin toprakları üzerinde serbestçe dolaşma ve oturma hakkı vardır. (2) Herkes, kendi ülkesi de dâhil olmak üzere, herhangi bir ülkeden ayrılmak ve ülkesine yeniden dönmek hakkına sahiptir.
Madde 15- (1) Herkesin bir yurttaşlığa hakkı vardır. (2) Hiç kimse keyfi olarak yurttaşlığından veya yurttaşlığını değiştirme hakkından yoksun bırakılamaz.
Madde 17- (1) Herkesin tek başına veya başkalarıyla ortaklaşa mülkiyet hakkı vardır. (2) Hiç kimse keyfi olarak mülkiyetinden yoksun bırakılamaz.
Madde 18- Herkesin düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak, din veya topluca, açık olarak ya da özel biçimde öğrenim, uygulama, ibadet ve dinsel törenlerle açığa vurma özgürlüğünü içerir.
Madde 19- Herkesin düşünce ve anlatım özgürlüğüne hakkı vardır. Bu hak düşüncelerinden dolayı rahatsız edilmemek, ülke sınırları söz konusu olmaksızın, bilgi ve düşünceleri her yoldan araştırmak, elde etmek ve yaymak hakkını gerekli kılar.
Madde 21- (2) Herkesin ülkesinin kamu hizmetlerinden eşit olarak yararlanma hakkı vardır.
Madde 22- Herkesin, toplumun bir üyesi olarak, sosyal güvenliğe hakkı vardır. Ulusal çabalarla ve uluslararası işbirliği yoluyla ve her devletin örgütlenmesine ve kaynaklarına göre, herkes onur ve kişiliğinin serbestçe gelişim için gerekli olan ekonomik, sosyal ve kültürel haklarının gerçekleştirilmesi hakkına sahiptir.
Madde 23- (1) Herkesin çalışma, işini serbestçe seçme, adaletli ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır.
Madde 25- (1) Herkesin kendisinin ve ailesinin sağlık ve refahı için beslenme, giyim, konut ve tıbbi bakım hakkı vardır. Herkes, işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık ve kendi iradesi dışındaki koşullardan doğan geçim sıkıntısı durumunda güvenlik hakkına sahiptir. (2) Anaların ve çocukların özel bakım ve yardım görme hakları vardır. Bütün çocuklar, evlilik içi veya evlilik dışı doğmuş olsunlar, aynı sosyal güvenceden yararlanırlar.
Madde 26- (1) Herkes eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel eğitim aşamasında parasızdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve mesleksel eğitim herkese açıktır. Yükseköğretim, yeteneklerine göre herkese tam bir eşitlikle açık olmalıdır. (2) Eğitim insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dinsel topluluklar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu özendirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışı koruma yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir. (3) Çocuklara verilecek eğitimin türünü seçmek, öncelikle ana ve babanın hakkıdır.
Madde 27- (1) Herkes toplumun kültürel yaşamına serbestçe katılma, güzel sanatlardan yararlanma, bilimsel gelişmeye katılma ve bundan yararlanma hakkına sahiptir.
Madde 28- Herkesin bu Bildirgede öngörülen hak ve özgürlüklerin gerçekleşeceği bir toplumsal ve uluslararası düzene hakkı vardır.

III- BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ÇOCUK HAKLARINA DAİR SÖZLEŞME

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 20 Kasım 1989 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda oy birliği ile kabul edilmiş, 2 Eylül 1990 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme, 196 ülke tarafından onaylanmış olup insan hakları anlaşmaları içinde en çok ülke tarafından onaylanmış anlaşma
özelliğine sahiptir.

Sözleşmenin, “Silahlı Çatışmalara Çocukların Dâhil Edilmesine İlişkin İhtiyari Protokol”, “Çocuk Satışı, Fahişeliği ve Pornografisine İlişkin İhtiyari Protokol” ve “Başvuru Usulüne İlişkin İhtiyari Protokol” olmak üzere 3 Ek İhtiyari Protokolü mevcuttur. Sözleşmesi’nin denetim organı, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi’dir. Komitenin Genel Yorumları, çocuk haklarının yorumlanması, uygulanması ve çocukların korunması ile ilgili standart çerçeve oluşturulmasına katkıda bulunmaktadır.

Birleşmiş Milletler tarafından 1946 yılında kurulan Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) ise çocuk haklarını savunmak, çocukların temel ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlamak ve çocuklar için gerekli fırsat alanlarını oluşturmakla görevli bir organizasyon olarak faaliyet yürütmektedir.

Sözleşme’nin konusu, çocuklara özgü getirilen birtakım haklar ve korumalar ile ilkelerden ibarettir. Taraf devletler, sözleşmede yazılı olan hakları kendi yetkileri altında bulunan her çocuğa; kendilerinin, anne babalarının veya yasal vasilerinin sahip oldukları ırk, renk, cinsiyet, dil, siyasal ya da başka düşünceler, ulusal, etnik ve sosyal köken, mülkiyet, engellilik, doğuş ve diğer statüler nedeniyle hiçbir ayrım gözetmeksizin tanır ve taahhüt ederler.

A- Sözleşmenin Bölümleri

Sözleşme önsöz ve üç bölümden oluşmaktadır:

Önsözde taraf devletlerin çocuk haklarını ayrı bir antlaşmayla koruma altına alma sebeplerine yer verilmiş, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi, Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Çocuğun Korunması ve Esenliğine İlişkin Toplumsal ve Hukuksal İlkeler Bildirisi, Çocuk Mahkemelerinin Yönetimi Hakkında Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kuralları (Pekin Kuralları) ve Acil Durumlarda ve Silahlı Çatışma Halinde Kadınların ve Çocukların Korunmasına İlişkin Bildiri’ye atıfta bulunulmuştur.

Birinci bölümde, (1-41. maddeler) çocukların yaşatılmaları, geliştirilmeleri, korunmaları ve katılımlarının sağlanması için sahip olmaları gereken haklar ortaya konulmuş, Sözleşmenin temel ilkeleri ile devletlere düşen yükümlülükler belirtilmiştir.

İkinci bölümde, (42-45. maddeler) uygulamaya ilişkin hükümler bulunmaktadır.

Üçüncü bölümde (46-54. maddeler) ise yürürlük ve yürütmeye ilişkin hükümler yer almaktadır.

B- Sözleşmenin Temel İlkeleri

Çocuk Hakları Sözleşmesinde yer alan dört temel hak, Sözleşmede çocuklara tanınan diğer bütün hakların yorumlanmasında, uygulanmasında ve devletlere yüklenen görevlerin yerine getirilmesinde göz önünde bulundurulacak temel ilkeler niteliğindedir. Bunlar:

1) Ayrımcılığın Önlenmesi (2.mad.): Tüm çocuklar, kendilerinin ve ebeveynlerinin sahip oldukları, ırk, renk, cinsiyet, dil, siyasal ya da diğer düşünceler, ulusal, etnik veya sosyal köken, mülkiyet, engellilik, doğumla gelen ve diğer durumlar temelinde oluşabilecek her türlü ayrımcılıktan korunurlar.

2) Çocuğun Yüksek Yararının Korunması (3.mad.): Çocuğun yüksek yararı, çocuğun en üstün, en önemli ve en iyi yararıdır. Çocuğun Yüksek Yararı İlkesinin tanımı Sözleşme’nin 3/1. maddesinde şöyle yapılmaktadır. “Kamusal ya da özel sosyal yardım kuruluşları, mahkemeler, idari makamlar veya yasama organları tarafından yapılan ve çocukları ilgilendiren bütün faaliyetlerde, çocuğun yararı temel düşüncedir.”. “Yüksek Yarar” ilkesi BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin ana felsefesini oluşturur. BM Çocuk Hakları Komitesi’nin 14 no’lu genel yorumu (2013), çocuğun yüksek yararı ile ilgilidir.

3) Yaşama, Hayatta Kalma ve Gelişme Hakkı (6.mad.): Yaşama hakkı, tüm insan hakları belgelerinde güvence altına alınan ve dokunulmaz olarak kabul edilen en temel haktır. Sözleşmenin ilkeleri çerçevesinde ayrım gözetmeksizin tüm çocuklar için geçerlidir. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 6/1. maddesinde her çocuğun temel yaşama hakkına sahip olduğu belirtilmektedir. Çocuğun fiziksel ve ruhsal bütünlüğüne dokunulamaması, yaşamasının sağlanması için her türlü tehlikelerden korunması bu kapsamdadır.

Sözleşmeye göre taraf devletler, çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaksal ve toplumsal gelişimini gözeterek saygın ve özgür bir birey olarak hayatını sürdürmesi için gerekli önlemleri alırlar. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 6/2. maddesinde, devletlerden çocuğun hayatta kalması ve
gelişmesi için “mümkün olan azami çabayı göstermeleri” istenmektedir.

Çocuğu şiddetten ve sömürüden koruyan Sözleşme hükümleri de çocuğun yaşaması ve gelişmesi açısından önemlidir. Sözleşmenin 19. maddesine göre, taraf devletler çocuğun bedensel veya zihinsel saldırı, şiddet veya suistimale, ihmal ya da ihmalkâr muameleye, her türlü istismar ve kötü muameleye karşı korunması için; yasal, idari, toplumsal, eğitsel bütün önlemleri almakla yükümlüdürler.

4) Katılım Hakkı (12.mad.): Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12. maddesinde yer alan çocuğun katılım hakkı, kendini ve düşüncelerini serbestçe ifade etme özgürlüğünü, kendisini etkileyen konular ve sorunlara ilişkin görüş ve önerilerde bulunabilme ve bu sorunları öğrenme hakkını kapsar.

C- Sözleşme İle Korunan Haklar

Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ile korunan hakların kapsamı şu şekildedir(2):

1.  Ayrımcılık yapmama (m.2)
2.  Çocuğun yüksek yararı (m.3)
3. Aile ortamı ve çocukların büyüme kapasiteleriyle uyumlu ebeveyn rehberliği (m.5)
4.  Aile ortamı ve çocukların büyüme kapasiteleriyle uyumlu ebeveyn rehberliği (m.5)
5. Yaşama, gelişme ve korunma hakkı (m.6)
6. Doğum kaydı, isim ve uyruk (m.7)
7.  Kimliğin korunması (m.8)
8. Aileden ayrı düşme (m.9)
9. Ailenin yeniden birleşmesi (m.10)
10. Yasadışı nakil ve geri dönmeme (m.11)
11. Çocuğun görüşlerine saygı (m.12)
12. İfade özgürlüğü, hak arama, bilgi alma ve verme (m.13)
13. Düşünce, vicdan ve inanç özgürlüğü (m.14)
14. Dernek kurma ve barışçıl gösteri yapma özgürlüğü (m.15)
15. Gizliliğin ve itibarın korunması (m.16)
16. Bilgiye ulaşma ve zararlı materyallerden korunma (m.17)
17. Ebeveynlerin sorumlulukları, ebeveynlere yardım ve çocuk bakım hizmetleri (m.18)
18. İhmal ve istismar (m.19)
19. Aile ortamından yoksun çocuklar (m.20)
20. Evlat edinme (ülke içi ve ülkelerarası) (m.21)
21. Mülteci, göçmen (Md. 22) ve refakatsiz sığınmacı çocuklar
22. Sağlık ve sağlık hizmetleri (m.24)
23. Yerleştirmenin periyodik takibi (m.25)
24. Sosyal güvenlik, çocuk bakım hizmetleri ve olanakları (m.26 ve 18)
25. Çocuğun fiziksel, mental, ahlaki ve sosyal gelişimini emniyet altına alacak ve fakirliği ve eşitsizliği azaltacak, hayat standardı ve gıda, giyim ve barınma hususunda destek programları ve malzeme yardımı dâhil alınan tedbirler (m.27/1-3), çocuk bakımının düzelmesi (m.27/4)
26. Mesleki eğitim ve rehberliği de içeren eğitim hakkı (m.28)
27. Eğitim kalitesine de atıfta bulunarak eğitimin amaçları (m.29)
28. Yerli ve azınlık gruplarda yer alan çocukların kültürel hakları (m.30)
29. Dinlenme, oyun, tatil, rekreasyon ve kültürel ve sanatsal faaliyetler (m.31)
30. Yürürlükteki asgari çalışma yaşı, çocuk işçiliği de dâhil olmak üzere (m.32) ekonomik istismar mağduru çocuklar
31. Çocukları madde kullanımından koruyacak önlemler (m.33)
32. Çocukların cinsel istismarı ve tacizi (m.34)
33. Çocuk satışı, çocuk ticareti ve çocuk kaçırılması (m.35)
34. Diğer istismar türleri (m.36)
35. Bedensel cezalar dâhil işkence veya diğer zalimane, insanlık dışı, onur kırıcı davranış veya cezaya muhatap olmama (m.37/1 ve m.28/2), Özgürlüğünden yoksun bırakılan ve alıkonulan çocuklara yönelik tedbirler (m.37/2-3-4)
36. Fiziksel ve psikolojik iyileşme ve sosyal bütünleşmeyi kapsayan silahlı çatışmalardaki çocuklar (m.38)
37. Çocukların bedensel ve ruhsal bakımdan sağlığına yeniden kavuşması ve toplumla bütünleşmeleri (m.39)
38. Çocuk adalet yönetimi (m.40)

IV- ÇOCUK CEZA ADALETİ SİSTEMİNİN UYGULANMASI HAKKINDA BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ASGARİ STANDART KURALLARI (BEİJİNG-PEKİN KURALLARI):

Pekin Kuralları, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 29 Kasım 1985 tarih ve 40/33 sayılı kararıyla kabul edilmiştir. Yasaları ihlal eden çocuklara nasıl davranılacağını, yargı sürecinin değişik aşamalarında bu çocukların haklarının nasıl korunacağını ve ihtiyaçlarının nasıl giderileceğini anlatmaktadır.

Kuralların başlıca amacı, ayrı ve uzmanlaşmış bir çocuk adalet sistemini oluşturmaktır. Çocuk Ceza Adalet sisteminde de çocuğa özgü farklı yaklaşımın kaynağı, çocuğun yüksek yararı ilkesidir. Çocuğun yüksek yararının korunması, çocuğun suçlu olması durumunda, ceza adaletinin geleneksel araçlarının (baskı kurma, cezalandırma) yerini rehabilitasyona ve onarıcı adalete bırakması anlamına gelir.

V. ÖZGÜRLÜĞÜNDEN YOKSUN BIRAKILAN ÇOCUKLARIN KORUNMASI HAKKINDA BİRLEŞMİŞ MİLLETLER KURALLARI (HAVANA KURALLARI):

Havana Kuralları, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1990 tarih ve 45/113 sayılı kararıyla kabul edilmiştir. Özgürlüklerinden yoksun kalmış çocuklara yönelik muameleyle ilgilidir ve şu hususlara ilişkin kuralları içermektedir: Özgürlükten yoksun bırakılmanın, polis gözetiminin ve mahkeme öncesi tutukluluk durumlarının tanımı, çocukların konuldukları kurumlardaki koşullar, disiplin kuralları, tarama yöntemleri, güce ve kısıtlamalara başvurulması, şikâyet mekanizmaları, teftiş ve izleme mekanizmaları ve çocukların toplumla yeniden bütünleştirilmeleri.

Çocukların yargılanmasına yönelik sistem, onların hak ve güvenliğinin lehinde davranmalı, fiziksel ve ruhsal sağlıklarına destek olmalıdır. Çocuklar ancak bu kurallar ve Pekin Kurallarında yer alan prensiplere ve usullere göre özgürlüklerinden yoksun bırakılabilir. Havana Kurallarına göre, bir çocuğun özgürlüğünden yoksun bırakılması başvurulabilecek en son tedbirdir. Bu tedbir istisnai hallerde ve zorunlu asgari bir süre için kullanılabilir. Özgürlükten yoksun bırakma süresinin uzunluğuna yetkili yargısal makamlar tarafından karar verilir.

Gözaltında olan veya muhakeme devam ederken tutuklu bulunan çocuklar masum sayılır ve haklarında buna göre işlem yapılır. Çocukları tutuklanmaktan mümkün olduğu kadar kaçınılması gerekmektedir. Ancak istisnai hallerle sınırlı olarak tutuklama kararı verilebilir. Bu şekilde alternatif tedbirlerin uygulanması için her türlü çaba gösterilmelidir. Tutuklama kararı bir şekilde verilmişse soruşturma makamları tutuklama süresini mümkün olan en kısa sürede sona erdirmek için, bu işlemlerin süratle yapılmasına öncelik vermelidir. Tutuklu çocuklar hükümlü çocuklardan ayrı tutulmalıdır.

VI. ÇOCUK SUÇLULUĞUNUN ÖNLENMESİ HAKKINDA BİRLEŞMİŞ MİLLETLER YÖNLENDİRİCİ İLKELERİ (RİYAD İLKELERİ)

Riyad İlkeleri, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 14 Aralık 1990 tarih ve 45/112 sayılı kararıyla kabul edilmiştir. Çocuk suçlarının önlenmesine yönelik politikalar oluşturmak için hazırlanmıştır. Riyad ilkeleri, toplumdaki tüm kesimlerin iş birliği içinde çalışmasını, çocukları toplumun aktif birer üyesi olarak kabul ederek onlara değer ve toplumda bir yer verilmesi gerektiğini, bu yolda politikalar üreterek sosyal tehlike içinde olanların eğitilmesini ve bu eğitimin onlara hayatını kazandıracak ve geleceklerini garanti edecek becerilerin kazandırılması ve gençlere olgunluğa geçiş döneminde müsamaha gösterilmesini önermektedir.

VII. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER EKONOMİK, SOSYAL VE KÜLTÜREL HAKLARA İLİŞKİNULUSLARARASI SÖZLEŞME

Sözleşme, 16 Aralık 1966 tarihinde, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilmiştir. Hükümlerinin tüm kadın ve erkeklere uygulanacağını belirttiği için çocukları da kapsamaktadır. Sözleşmenin 10. ve 12. maddeleri özel olarak çocuklarla ilgilidir.

Sözleşmenin 10. maddesi, aileyi toplumun doğal ve temel birimi olarak tanımlamakta, bu niteliğinin bir gereği olarak aileye en geniş koruma sağlanması ve yardımın yapılması gerektiğini ifade etmekte ve çocukların korunmasını devletlere bir sorumluluk olarak yüklemektedir. 10. maddenin üçüncü fıkrası, ayrımcılık yapılmaksızın tüm çocukların bakım ve yardım görme hakkını tanımaktadır.

Sözleşmenin 12. maddesi herkesin, ulaşılabilecek en yüksek fiziksel ve zihinsel sağlık standartlarına sahip olma hakkını düzenlerken “ölü doğum ve çocuk ölüm oranlarının düşürülmesini ve çocuğun sağlıklı bir şekilde gelişmesini sağlamak” konusunda doğrudan çocuk haklarına atıfta bulunmuştur.

Sözleşmenin 13. maddesi, ilköğretimin herkes için zorunlu ve parasız olmasını da kapsayan eğitim hakkını düzenlemiştir.

Sözleşmenin denetim organı, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi’dir.

VIII. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER MEDENİ VE SİYASİ HAKLARA İLİŞKİN ULUSLARARASI SÖZLEŞME

Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 16 Aralık 1966 tarihli kararıyla kabul edilmiştir. Sözleşmede doğrudan çocukların haklarını konu alan hükümler bulunmaktadır. Adalet sisteminde çocuğun hakları (m.14/1-3), ailenin toplumun doğal ve temel birimi olduğu, toplum ve devlet tarafından korunma hakkına sahip olduğu (m.23) Sözleşme ile düzenlenmiştir.

18. madde ebeveynlerin çocuklarına kendi inançlarına uygun bir dinsel ve ahlaki eğitim verme özgürlüklerini güvence altına almıştır. Sözleşmenin 24. maddesine göre, her çocuğa ırk, renk, cinsiyet, dil, din, ulusal veya toplumsal köken, mülkiyet, doğum gibi bir ayrımcılığa tabi tutulmaksızın ailesi, içinde yaşadığı toplum ve Devlet tarafından, bir küçük olarak statüsünün gerektirdiği koruma tedbirlerinden yararlanma hakkı, doğumundan hemen sonra nüfus kütüğüne kaydedilme, bir isme sahip olma ve vatandaşlık hakkı tanınmaktadır.

Sözleşmenin denetim organı, İnsan Hakları Komitesi’dir.

IX. SOYKIRIM SUÇUNUN ÖNLENMESI VE CEZALANDIRILMASI SÖZLEŞMESİ

Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 9 Aralık 1948 tarihli kararıyla kabul edilmiştir. Sözleşme, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun kabul ettiği ilk insan hakları belgesi niteliğindedir. 12 Ocak 1951 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Sözleşme’nin temel amacı, insanlık için büyük kayıplar yaşatan soykırım suçundan insanlığı korumak için uluslararası iş birliğinin tesis edilmesi olarak belirlenmiştir.

Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi’nin 2. Maddesinde; ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu kısmen veya tamamen ortadan kaldırmak amacıyla işlenen; gruba mensup olanların öldürülmesi, grup mensuplarına ciddi surette bedensel veya zihinsel zarar verilmesi, grubun bütünüyle veya kısmen, fiziksel varlığını ortadan kaldıracak şekilde yaşam şartlarının kasten değiştirilmesi, grup içinde doğumları engellemek amacıyla tedbirler
alınması, gruba mensup çocukların zorla bir başka gruba nakledilmesi soykırım suçunu oluşturan eylemler olarak nitelendirilmiştir. Bu çerçevede Taraf Devletlere soykırım suçunu önleme ve bu suçu işleyenler ile suça iştirak edenlerin, suça teşebbüs edenlerin, suçun işlenmesine yönelik iş birliği yapanların cezalandırılması yükümlülüğü getirilmiştir.

Yeryüzünde Adalet Platformu